* Zlatno doba fruškogorsko vinogradarstvo imalo je u vreme austrougarske vladavine, u 18. i 19. veku, kada je na najjužnijem vinogorju u okviru carevine vinovu lozu uzgajao najveći deo stanovništva

* U 19. veku, Vršačko vinogorje bilo je najveće vinogorje u Ugarskoj, a po tvrdnji nekih statističara, i u Evropi

Gajenje vinove loze, proizvodnja vina i uživanje u ovom piću bogova na području današnje Vojvodine datira još iz 2, 3. veka. Najpre su vinogradi podizani na Fruškoj gori i padinama Vršačkih planina, a kasnije je vinova loza sađena i u Deliblatskoj peščari, na području Subotice, Čoke i na Bisernom ostrvu, u okolini Novog Bečeja. Gajena je u vreme Rimljana i Turaka, Ugari i Nemci su joj, takođe, posvećivali veliku pažnju, a kult dobrog vina na području Vojvodine neguje se i u sadašnje vreme.

Vinogradarstvo Fruške gore

Osim izuzetno povoljnih klimatskih, pedoloških i drugih prirodnih uslova koji pogoduju gajenju vinove loze i proizvodnji kvalitetnih vina, razvoju vinogradarstva Fruške gore doprineli su i Rimljani. Utemeljivačem se smatra rimski car Marko Aurelije Prob, koji je oko 280. godine nove ere zasadio prvi čokot vinove loze na padinama Mons Almos, odnosno Fruške gore.

U tekstu o vinogradarstvu i vinarstvu Fruške gore objavljenom u "Poljoprivrednikovom poljoprivrednom kalendaru 2014" autor dipl. geograf Dušanka Marković iz Muzeja grada Novog Sada navodi da je car Aurelije kratke mirnodopske periode između ratnih pohoda koristio za unapređenje privrede, posebno zemljoradnje u Sremu. U želji da poveća obradive površine i plodnost zemljišta isušivao je močvare i kopao kanale kojima je Sava oticala. Ljubav prema vinovoj lozi koštala ga je života, jer su ga pogubili vojnici kojima su ratni pohodi bili draži od bavljenja vinogradarstvom.

Pretpostavlja se da je vinogradarstvo na Fruškoj gori bilo zastupljeno i ranije. Naime, autor navodi da postoje antičke arhive koje svedoče o tome da je krajem prvog veka nove ere došlo do hiperprodukcije u proizvodnji vina, što je navelo rimskog cara Domicijana da donese uredbu o zabrani gajenja vinove loze u rimskim provincijama, kako bi zaštitio italijanska vina od konkurencje i osigurao njihov izvoz. Tu uredbu ukinuo je car Marko Aurelije Prob, pre nego što je na Fruškoj gori zasadio prvi čokot.

"Ostaci rimskih zgrada i podruma, koji i danas postoje u selu Grgurevci, nalazi ugljenisane semenke vinove loze na lokalitetu Hrtkovci iz 1. ili 2. veka i nešto brojniji primer (1.400 semenki) iz istog perioda u Iloku potvrđuju da je vinska proizvodnja postojala i pre 3. veka. Takođe, arheološka otkrića velikog broja amfora u okolini Sirmijuma svedoče da je u ove krajeve, za rimske careve, vino dovoženo i čuvano. U prilog toj tezi ide i datiranje ploče s votivnim motivom rimske boginje Libere u 2. veku nove ere koja je pronađena u Čortanovcima, a na kojoj je boginja Libera prikazana omotana vinovom lozom."

U srednjem veku vino je postalo značajan privredni i trgovački proizvod. Gajenje vinove loze i proizvodnja vina bili su zastupljeni uglavnom na crkvenim posedima i imanjima vlastele. U to vreme, na Fruškoj gori je postojao veliki broj manastira i crkava koji su vinograde na poklon dobijali od srpskih vladara i vlastele. U njima se gajilo najbolje grožđe i proizvodilo najkvalitetnije vino. U manastirskim podrumima nastala su čuvena desertna vina "bermet" i "ausbruh", po kojima je Fruškogorje i danas prepoznatljivo u svetu.

"Zlatno doba fruškogorsko vinogradarstvo imalo je u vreme austrougarske vladavine, u 18. i 19. veku, kada je na najjužnijem vinogorju u okviru carevine vinovu lozu uzgajao najveći deo stanovništva. U tom periodu, sremska vina su na evropskom tržištu važila za izuzetna, što potvrđuju i brojni zapisi putopisaca i carskih izaslanika, a imala su i značajnu ulogu u politici. Naime, karlovački mitropoliti, a pre svih Vićentije Jovanović, Pavle Nenadović i Stefan Stratimirović, poklanjali su ih uticajnim ljudima Habzburške monarhije kako bi "uz diškreciju" ostvarili neka od prava za Srbe (borba za srpske narodne i crkvene privilegije). Najčešće su u tu svrhu koristili burad najboljeg 'bermeta' i 'ausbruha' iz vinskih, manastirskih podruma."

Razvoj vinogradarstva na Fruškoj gori, kao i u drugim vinogorjima u Srbiji, osamdesetih godina 19. veka prekinula je filoksera, koja je uništila gotovo sve vinograde. U obnavljanju vinograda, Fruškogorci su se opredelili za vinovu lozu kalemljenu na američkoj podlozi i tako crne sorte grožđa zamenili belim kao što su "slankamenka" i "italijanski rizling".

Obnova vinogradarstva i povećanje površina pod vinovom lozom nastavljeni su i između dva rata. U Irigu, Sremskim Karlovcima i Erdeviku podižu se veliki zadružni podrumi. Sopstvene podrume grade i privatni vinari i vinski trgovci. Nakon Drugog svetskog rata uništen je privatni i stvoren društveni sektor, koji u vinogradarstvo uvodi nove agrotehničke principe. U svom tekstu Dušanka Marković navodi "donošenjem zakona, kojim se ponovo dozvoljava vinogradarima da proizvode vino, devedesetih godina 20. veka vinogradarstvo započinje svoju renesansu, a u bogatom i raznolikom katalogu vinove loze ponovo na fruškogorskim padinama preovlađuju crne sorte."

Vršačko vinogorje

Vršac sa svojom okolinom od davnina je poznat kao vinogradarski rejon. Arheološka istraživanja ukazuju na to da je vinova loza na tim prostorima gajena već početkom 2. veka, a pretpostavlja se da su tu vinogradi postojali još u doba Dačana. Ipak, razvoj vinogradarstva u ovom delu Banata, kako u tekstu o vinogradarstvu i vinarstvu Vršačkog vinogorja objavljenom u "Poljoprivrednikovom poljoprivrednom kalendaru 2009" piše Vesna Stankov, etnolog Gradskog muzeja u Vršcu, počinje po odlasku Turaka iz Banata 1717. godine. Ona navodi da su, osim klimatskih uslova i povoljne konfiguracje terena, veliki uticaj na to imali i kolonizacija stanovništva iz vinogradarskih krajeva zapadne Evrope, Francuske, Nemačke, Austrije i Češke i mere koje je tadašnja vlast preduzimala u cilju zaštite vinogradarstva u Banatu. Jedna od najznačajnijih bila je zabrana uvoza vina na područje Banata.

"Površine pod vinogradima su stalno varirale. U 18. veku one su se intenzivno povećavale. U vršačkom ataru je 1777. godine bilo oko 3.000 katastarskih jutara (lanaca) zasađenih vinovom lozom, a 1792. godine pod vinogradima je bilo 3.400 katastarskih jutara. Najrodnija godina u ovom veku bila je 1796. Tada je nabrano 80.000 akova kljuka, a ugarski statističar Švartner zabeležio je da su vršački bregovi dali najviše vina u Ugarskoj. U 19. veku šire se površine pod vinogradima i ostvaruju se češći kontakti s vinogradarima iz susednih zemalja. Održavaju se razne izložbe, savetovanja i uvode se novine u način obrade i prerade u vinogradarstvu. Vinogradar S. Pfajlšmid doneo je 1866. godine sa izložbe u Parizu prvi plug za prašenje vinograda. Vršački kovači su ovaj plug neznatno preuredili i masovno ga proizvodili.

 U drugoj polovini 19. veka vinogradari prelaze na savremeniji način sađenja i obrade vinograda, kao i prerade grožđa. Tada počinje i primena raznih sredstava protiv biljnih štetočina i elementarnih nepogoda.

Godine 1869. vinogradarstvom se bavilo 2.016 zemljoradničkih porodica, 1.497 godišnjih slugu i 1.405 nadničara. U to vreme se pojavljuje i nova vrsta vinogradara - zakupci vinograda. Vinogradarstvom počinju da se bave i činovnici. Vršačko vinogorje je svojim proizvodima steklo veliki ugled na evropskom tržištu grožđa i vina, a izgradnja železničke pruge 1858. godine stvorila je povoljne uslove za izvoz grožđa i vina.

Vinogradarstvo doživljava svoj procvat u 19. veku. Rekordna berba grožđa bila je 1875. godine. Proizvedeno je 1.000.000 akova vina. U to vreme, Vršačko vinogorje se prostiralo na 17.000 katastarskih jutara (oko 10.000 hektara) i bilo je najveće vinogorje u Ugarskoj, a po tvrdnjama nekih statističara toga vremena, i u Evropi, i bilo je u posedu 2.255 vlasnika."

I Vršačko vinogorje je osamdesetih godina 19. veka opustošila filoksera. Ipak, vinogradari nisu očajavali, već su odmah počeli obnovu vinograda novim sortama i prešli na nov način sadnje, obrade i prerade roda. Takođe, načinjeni su i prvi pokušaji proizvodnje loznih sadnica na području Deliblatske peščare. Naime, ispitivanjem je ustanovljeno da je zemljište peščare otporno na filokseru, pa je vinogradar Hešl 1890. godine zasadio sedam jutara vinograda u Peščari na potesu Šušara. Uskoro je i stanovništvo na obodu Peščare počelo da podiže vinograde, a već od 1900. godine vina od kalemljene loze ponovo su prodavana starim kupcima iz Austrije, Nemačke, Švajcarske, Belgije i Rusije.

Godine 1924, piše Vesna Stankov, pod vinovom lozom je bilo 5.500 katastarskih jutara. Ta godina je bila izuzetno rodna, pa se smatra za "zlatno doba" Vršačkog vinogorja u periodu posle filoksere i obnove vinograda. Rodnošću i kvalitetom grožđa posebno su se isticali potesi: Kozluk, Majdan, Kapela, Kula, Magareći breg, Crvenka, Fizeš, Urban, Zabran i Pavliško brdo. Od grožđa sa ovih potesa proizvođena su poznata vršačka vina: "rizling", "plemenka", "furmint", "skadarka", "smederevka" i "silvanac". Ova vina su veoma tražena. Zainteresovani kanadski trgovci ne pitaju za cenu.

Dalji razvoj vinogradarstva zaustavila je velika ekonomska kriza. Tridesetih godina prošlog veka vinogradari prodaju vino u svojim podrumima, na sat. Plaća se dinar i po ili dva za sat proveden u podrumu vinogradara, bez obzira na količinu popijenog vina. Stagnacija je nastavljena i tokom Drugog svetskog rata, a potom je osnovano Poljoprivredno dobro "Sonja Marinković", koje je kasnije preraslo u Poljoprivredno dobro "Vršački vinogradi". Podignuti su špalirni vinogradi, a stare sorte zamenile u nove: "banatski rizling", "rizling italijanski", "rajnski rizling", "smederevka", "muskat hamburg", "muskat otonel", "burgundac" i "furmit".

Vina s peska

Vinogradarstvo je zastupljeno i u Bačkoj, posebno na području Subotice i Horgoša, gde je zemljište peskovito, što, takođe, odgovara gajenju vinove loze. Vina dobijena s ovog područja poznata su pod nazivom "vina s peska". Tradicija gajenja vinove loze i proizvodnja vina na ovom podneblju duge su više od 2.000 godina. Vina s peska upotrebljavana su za obeležavanje verskih i državnih praznika, značajnih istorijskih datuma, ali i kao vredan poklon. U monografiji "Vinski turizam" autor dr Tatjana Pivac navodi da se vino s peska točilo 1470. godine, kada je nakon višegodišnje izgradnje konačno završena subotička tvrđava, jedna u nizu utvrđenja podignutih radi odbrane od Turaka. U vinu sa subotičkog područja uživali su i vojnici Eugena Savojskog, koji su se ulogorovali na obali jezera Palić da se odmore i proslave pobedu protiv Turaka u čuvenoj bici kod Sente 1697. Takođe, kvalitetna vina s peska bila su među specijalnim poklonima koje su Subotičani slali Mariji Tereziji preko svojih uglednika, kako bi se izborili i kupili zvanje komorskog grada.

Julkica Crnobarac

17. avgust 2018.

ČOKANSKI "MERLOT" I "KROKAN"

Vinogradarstvo i vina potiskog regiona imaju nešto kraću tradiciju, ali su se svojim specifičnim ukusom i autentičnošću izborili za mesto na domaćem i inostranom tržištu. Za širenje vinograda na području Čoke zaslužan je inženjer Artur Lederer, koji je oženio ćerku grofa Marcipana, čije se imanje prostiralo na više hiljada hektara. Odmah po dolasku u Čoku Lederer je počeo da širi vinograde i gradi podrum. Posebno je bio poznat čokanski "merlot", koji je izvožen u Austriju, Čehoslovačku, Poljsku i Nemačku. Za pola veka koliko su upravljali imanjem, Ledererovi su unapredili agrarnu i razvili industrijsku proizvodnju, koristeći dotadašnje tekovine nauke i struje. Takođe, podsticali su meštane Čoke da podižu vinograde i otkupljivali im grožđe i vino.

Razvoj vinogradarstva i vinarstva na Bisernom ostrvu kod Novog Bečeja počinje u 19. veku. Za to je zaslužna porodica Rohonci, posebno Geoden Rohonci, koji je sve proizvode s ovog imanja učinio evropski poznatim. To su, pre svega, dinja tiski biser i vino "merlot", nama poznato pod nazivom "krokan". Posle nacionalizacije, imanje se jedno vreme održavalo, a potom je otišlo u stečaj. Ipak, postoji nada da će se "krokan" i ostali nadaleko poznati povrtarski proizvodi s Bisernog ostrva ponovo naći na tržištu.

 
Stavovi izneti u podržanom mediskom projektu "Nematerijalno kulturno nasleđe Srba i nacionalnih zajednica u poljoprivredi i selima Vojvodine" nužno ne izražavaju stavove Pokrajinskog sekretarijata za kulturu, javno informisanje i odnose s verskim zajednicama, koji je dodelio sredstva.