* Od stepena razvića biljke zavisi i stepen oštećenja od mraza
 
Mraz je  normalna pojava u hladnom delu godine. Osim tokom zime, kada su mrazevi nepovoljni samo ako su temperature veoma niske, javljaju se i na početku i na kraju zimskog perioda. Tada mogu biti veoma štetni u zavisnosti od njihovog intenziteta, trajanja i faze razvića biljaka. Mrazevi koji se javljaju na početku hladnog dela godine zovu se jesenji ili rani mrazevi, nanose manje štete, jer je u jesen najveći broj jednogodišnjih kultura već završio svoje razviće, a ozimi usevi, voćke i vinova loza se pripremaju za zimsko mirovanje. Na kraju hladnog perioda javljaju se prolećni ili kasni mrazevi, koji su za naše krajeve mnogo opasniji. Štete koje nanose veće su ukoliko se javljaju kasnije, kada je vegetacija biljaka već počela. 
 Dejstvo poznih prolećnih i ranih jesenjih mrazeva je u velikoj meri uslovljeno morfologijom terena. Ako proleće zakasni, biljaka se nalazi u mirovanju iako je kalendarski vreme za razvoj, prolećni mrazevi mogu da im nanesu malo štete. Od stepena razvića biljke zavisi i stepen oštećenja od mraza. Biljka bi morala da  postigne određeni stepen razvića, pa da joj pozni mraz nanese značajnije oštećenje. Često se dešava da u planinskom predelu pozni mraz nanese manje štete biljkama nego u ravničarskom kraju. Razlog:  na većim nadmorskim visinama vegetacija kasni u odnosu na ravničarska područja.
 
Tipovi mraza
 
Za uspešnu borbu protiv mraza potrebno je znati i prirodu nastanka, odnosno tipove. U zavisnosti od načina pojave, razlikuju se tri tipa mraza:  advektivni,  radijacioni i  advektivno-radijacioni.
Advektivni mrazevi nastaju pri prodoru hladnog vazduha i malo zavise od lokalnih uslova.  Vreme je vetrovito i kod ovih mrazeva nema inverzije temperature, već je ona gotovo ista i na površini i na visini od dva do tri metra. Javljaju se početkom proleća i krajem jeseni i traju nekoliko dana. 
Radijacioni mrazevi se javljaju usled jakog hlađenja zemljine površine tokom vedrih i mirnih noći. Wihov intenzitet zavisi od oblika reljefa i vlažnosti zemljišta i oni su lokalna pojava. Po kotlinama, uvalama i nizinama dolazi do spuštanja ohlađenog vazduha i stvaranja "jezera hladnog vazduha", pa u tim krajevima nastaju štete izazvane mrazom. Za ovu vrstu mraza karakteristična je inverzija temperature, odnosno temperatura vazduha je viša nego temperatura površine zemlje za 2 ºC do 3 ºC. Temperaturna inverzija je pojava kada temperatura raste sa visinom, a pravilno je da opada, jer se vazduh zagreva od tla, a ne od Sunca. Prilikom mirnih, vedrih noći, ukoliko je došlo do intenzivnog hlađenja prizemnog sloja vazduha, izračivanje toplote iz tla je veliko i vazduh prenosi toplotu tla da bi se uspostavila toplotna ravnoteža. S porastom visine vazduh je sve topliji, jer je izvor hlađenja tlo, pa se manje hladi odavanjem toplote. Temperatura je najniža neposredno pred izlazak Sunca, oko pet sati ujutro. Inverzije mogu biti jake ili slabe, a intenzitet se utvrđuje merenjem temperature. Temperaturni podaci su od značaja ako se inverzija javi tokom noći, da bi se odredili parametri za efikasnu zaštitu od mraza. Ovi mrazevi počinji noću, traju 5-6 sati, a temperatura je tada tokom dana viša od 0 ºC. Da bi nastali radijacijski mrazevi, potrebno je vedro nebo, mirno vreme bez vetra i niska relativna vlažnost vazduha. 
Ukoliko se mrazevi obrazuju dejstvom dva procesa, advekcije i radijacije, nastaju advektivno-radijacioni mrazevi. 
 
Intenzitet oštećenja od prolećnih mrazeva
 
Kasni prolećni i rani jesenji mrazevi najčešći su advektivno-radijacionog tipa i javljaju se pri relativno visokim srednjim dnevnim temperaturama vazduha.
Uzevši u obzir veličinu oštećenja, prolećni mrazevi se po intenzitetu mogu podeliti na: 
l slabe, s temperaturom vazduha od -0,1 ºC  do -2 ºC;
l umerene, s temperaturom vazduha od -2,1 ºC do -4 ºC i
l jake, s temperaturom vazduha ispod -4 ºC.
 Ovakva podela izvršena je na osnovu toga što u proleće pri temperaturama od -2 ºC do -4 ºC uglavnom nastaju delimična oštećenja cvetova i lišća većine biljaka, dok pri temperaturama ispod -4 ºC dolazi do potpunog izmrzavanja ovih delova biljaka. Naravno, veličina štete zavisi od fenološke faze u kojoj se biljka nalazi u trenutku delovanja mraza. Na primer, kad otpočne cvetanje, biljke su  veoma osetljive i pojava mraza od -4 ºC može izazvati štete i do 90%. Interesantno je da se, ako se temperatura u voćnjaku podigne za samo 2 ºC, šteta može smanjiti i do 80%, odnosno mali porast temperature može mnogo da smanji štetu koju izaziva mraz. Osim od intenziteta, stepen oštećenja zavisi i od trajanja i učestalosti pojave mraza. Tokom jedne noći pojava mraza može dovesti samo do proređivanja cvetova, ali ako se mraz javlja češće i duže traje, može doći do potpunog uništenja prinosa u toj godini. 
Osnovna uloga zaštite od mraza je da se spreči da temperatura biljke padne ispod kritične. Postoji više načina borbe protiv štetnog dejstva mraza i moguće ih je  svrstati u dve osnovne grupe: pasivne i aktivne metode.
 
Dipl. inž. Lidija Vulović
PSSS "Kragujevac"